М.Әуезов атындағы орта мектебі Зайсан қаласы

Боинг ұшағы туралы реферат

Auezov — Wed, 23 Mar 2011 17:02:04 GMT

Боинг – 747

Boeing 747-400

Тип пассажирский самолёт

Разработчик Boeing

Первый полёт 9 февраля 1969

Начало эксплуатации 1970 (Pan Am, TWA)

Статус эксплуатируется

Основные эксплуатанты British Airways (57)

Cathay Pacific (46)

Korean Air (41)

Годы производства 1969 год — н. в.

Единиц произведено 1419 (на апрель 2010)

Стоимость единицы 747-100 — 24 млн $ (1967)

747-200 — 39 млн $ (1976)

747-300 — 82 млн $ (1982)

747-400 — 228-260 млн $ (2007)

Варианты Boeing E-4

Boeing VC-25

Boeing YAL-1

Боинг 747, выпускаемый американской компанией Boeing, часто именуемый «Джамбо Джет» (англ. Jumbo Jet), или просто «747», — первый в мире широкофюзеляжный дальнемагистральный пассажирский авиалайнер. Первый полёт был выполнен 9 февраля 1969 года. На момент своего создания Boeing 747 был самым большим, тяжёлым и вместительным пассажирским авиалайнером, оставаясь таковым в течение 37 лет, до появления A380, первый полёт которого состоялся в 2005 году.

Boeing 747 имеет двухпалубную компоновку, при этом верхняя палуба значительно уступает по длине нижней. Размеры и своеобразный «горб» верхней палубы сделали Boeing 747 одним из наиболее узнаваемых самолётов в мире, героем десятков кинофильмов и символом гражданской авиации.

Существует несколько различных вариантов Boeing 747, большинство из которых могут совершать перелёты большой дальности. Рекордсменом среди 747 является Боинг австралийской авиакомпании Qantas Airways, совершивший в 1989 году беспосадочный перелёт из Лондона в Сидней, преодолев тем самым 18000 км за 20 часов 9 минут, не имея на борту ни пассажиров, ни груза.

До сентября 2010 года было заказано 1527 моделей Boeing 747, доставлено 1418 самолётов.

Аэродинамическая схема

Четырёхмоторный турбовентиляторный низкоплан со стреловидным крылом и однокилевым оперением.

История

Разработка

Boeing 747—100 Iran air

Идея разработки Боинга 747 возникла во время бурного роста объёмов авиаперевозок в 60-х. Боинг 707, господствовавший в то время на рынке авиаперевозок США, уже с трудом справлялся с растущим потоком пассажиров. До этого корпорация «Боинг» уже занималась разработкой крупного транспортного самолёта для армии США, однако тогда корпорация проиграла проекту компании Локхид — C-5 «Гэлэкси». Тем не менее, наиболее преданный «Боингу» покупатель — авиакомпания Pan American — выработала требования к гигантскому пассажирскому самолёту, который должен был быть больше «707» в два раза. В 1966 году корпорация представила конфигурацию нового самолёта, получившего обозначение «747». Изначальный проект представлял собой полностью двухпалубный самолёт, однако с такой конфигурацией возникали некоторые трудности, и от схемы отказались в пользу «горба». Из первой серии из 100 самолётов Pan Am заказала 25.

В то время считалось, что такие гиганты вскоре будут вытеснены сверхзвуковыми самолётами. Поэтому «747» изначально разрабатывался как грузопассажирский самолёт. Со временем планировалось даже полное переоборудование всех самолётов в грузовые. Кабину экипажа поместили на верхнюю палубу специально для того, чтобы была возможность преобразовать нос самолёта в грузовую аппарель. Предполагалось, что рынок не нуждается более чем в 400 самолётах этого типа, однако, несмотря на критику и жёсткую конкуренцию в 1993 году был построен тысячный самолёт. Лишь в первом десятилетии XXI века объём продаж «747» начал падать.

Строительство самолётов было связано с некоторыми трудностями: завод Боинга не обладал возможностями выпускать такие гигантские самолёты. Для этого в небольшом городке Эверетт в штате Вашингтон был построен новый завод, который и стал домом для нового семейства самолётов.

Компания Pratt & Whitney разработала огромный турбовентиляторный двигатель с высокой степенью двухконтурности — JT9D, который первоначально использовался исключительно на «747». В целях повышения уровня безопасности и лётных качеств самолёта на «747» были установлены 4 резервные гидравлические системы и щелевые закрылки, которые позволяли использовать самолёт на взлётно-посадочных полосах стандартной длины.

На испытаниях самолёта для получения сертификата лётной годности Boeing разработал необычное учебное устройство, известное как «Фургон Уодделла» (названное так в честь лётчика-испытателя «747», Джека Уодделла), которое состояло из макета кабины, установленного на крыше грузовика. Тренажёр был предназначен для того, чтобы обучить лётчиков управлять самолётом на рулении с такого высокого положения кабины.

Boeing дал обещание Pan Am доставить первый самолёт к 1970 году — то есть необходимо было разработать, построить, испытать и сертифицировать самолёт меньше чем за 4 года. Работа шла очень быстро, однако колоссальные затраты корпорации на постройку нового завода и разработку самолёта поставили Boeing на грань банкротства. Тем не менее, колоссальная прибыль от реализации «747» окупила все затраты корпорации.

Эксплуатация

Два Боинга 747—400 авиакомпании Air France

Изначально крупные авиакомпании относились к новому самолёту несколько скептически. В это же время корпорации «МакДоннелл-Дуглас» (позже поглощенная «Боингом») и «Локхид» разрабатывали трёхмоторные широкофюзеляжные самолёты гораздо меньших размеров по сравнению с «747». Многие авиакомпании считали, что «747» не оправдает себя на дальнемагистральных маршрутах и будет не так экономичен, как трёхмоторные McDonnell Douglas DC-10 и Lockheed L-1011 TriStar. Кроме того, вызывал сомнения тот факт, что из-за своих размеров «747» может не соответствовать инфраструктурам аэропортов. В настоящее время с подобными проблемами сталкивается Airbus A380.

Беспокойство авиаперевозчиков вызвал высокий (по сравнению с трёхмоторными самолётами) расход топлива. Многие авиакомпании сразу же объявили о своём нежелании приобретать Боинг-747 из-за угрозы резкого увеличения цен на билеты.

Беспокойства авиаперевозчиков оправдались. Топливный кризис 1970-х годов вызвал стремительный рост цен на нефть и сокращение объёмов авиаперевозок. Авиакомпании столкнулись с проблемой нерентабельности «Боинга-747»: из-за высоких цен на билеты самолёты летали полупустыми. Авиакомпания American Airlines устанавливала вместо кресел пианино и барные стойки с целью привлечения пассажиров, но и этих мер оказалось недостаточно. В дальнейшем компания переоборудовала все самолёты в грузовые, затем продала. Через некоторое время Continental Airlines поступила со своими самолётами так же. Новые McDonnell Douglas DC-10, Lockheed L-1011 TriStar, а позже Airbus A300 и Boeing 767 захватили большую часть рынка широкофюзеляжных самолётов. Многие авиаперевозчики с выходом новых самолётов почти сразу отказались от «747» в их пользу. Среди них: Air Canada, Aer Lingus, SAS, TAP Portugal и Olympic Airways.

Многие авиакомпании продолжают использовать «Боинг-747» на особо загруженных маршрутах. В Азии «747» часто используется на средних и даже ближних маршрутах, особенно в Японии. «747» всё так же используют на самых протяжённых трансконтинентальных линиях. Самый большой флот «747» принадлежит японской национальной авиакомпании Japan Airlines — 73 самолёта. British Airways обладает крупнейшим флотом модификации 747—400, включающим 57 самолётов.

Самолёты «Боинг-747» эксплуатируются и в России. Авиакомпания Трансаэро имеет одиннадцать лайнеров (шесть B747-200, три B747-300 и два B747-400), авиакомпания AirBridgeCargo, входящая в группу компаний Волга-Днепр, имеет девять машин в грузовом варианте (два самолёта Boeing 747-200F, один B747-300F и шесть 747—400ERF) Будущее «747»

После создания модификации 747—400 рассматривалось множество вариантов усовершенствования самолёта, однако утверждён был лишь проект 747-8 2005 года.

Программа 747-X была запущена в ответ на европейскую программу корпорации Airbus A3XX. Этот проект подразумевал создание самолётов Boeing 747-500X и Boeing 747-600X вместимостью до 800 пассажиров. Корпорации General Electric и Пратт & Уитни создали совместное предприятие для производства двигателей GP7200 специально для увеличенного «747». Однако большинство авиаперевозчиков предпочли разработку принципиально нового самолёта модернизации старого, и после нескольких месяцев проект был закрыт.

После официального старта программы А380 в 2000 году «Боинг» вновь было взялся за 747-Х, но позже отказался от него в пользу проекта «Sonic Cruiser» — проект субзвукового пассажирского самолёта. Потом проект законсервировали и принялись за разработку Боинга 787 (изначально 7Е7). Впрочем некоторые идеи, разработанные в ходе проекта 747-Х, нашли применение в самолёте Boeing 747-400ER.

В начале 2004 года Boeing опубликовал планы создания самолёта 747 «Advanced». Этот самолёт представляет собой удлинённый Boeing 747—400. На новом самолёте планируется использовать совершенно новую авионику — схожую с авионикой Боинга 787. 14 ноября 2005 года «Боинг» заявил о начале проекта, и самолёту было присвоено обозначение Boeing 747-8. Авиакомпании заказали 109 самолётов (33 пассажирских, 76 грузовых). Из пассажирских перевозчиков интерес к 747-8 проявила Lufthansa (20 машин), Korean Air (5 машин) и американская Boeing Business Jet (8 машин). Грузовыми (здесь у 747 нет конкуренции, грузовой А380 присутствует пока что лишь на схемах) заинтересовались 8 авиакомпаний, среди которых такие как Dubai Aerospace Enterprise (15 самолётов), Nippon Cargo Airlines (14 самолётов), Cargolux (13 самолётов), а также российская Волга-Днепр (5 самолётов)

Между тем, последний пассажирский Boeing-747-400 был поставлен заказчику (тайваньской авиакомпании China Airlines) в апреле 2005 года[2], с тех пор из ангаров Boeing выкатывались только грузовые «Джамбо джеты». Число эксплуатируемых самолётов этого типа постепенно сокращается.

Модификации

747—100

Boeing 747—100 был первой моделью из серии «747» и вскоре после своего появления получил прозвище Jumbo. Всего в разных подвариантах было построено 250 самолётов этой модификации,[3] из них 167 самолётов представляли собой базовый вариант 747—100, 45 — SP, 29 — SR и 9 — 100B[4]. Последний Boeing 747—100 принадлежал к модификации −100SR, был построен для Japan Airlines и был поставлен в сентябре 1986 года.

Основной вариант 747—100. Первый Boeing 747 под официальным обозначением Boeing 747—100 был построен 2 сентября 1968 года. Первый полёт состоялся 9 февраля 1969 года. 1 января 1970 года принадлежавшим Pan American World Airways самолётом был выполнен первый коммерческий рейс. Первой европейской авиакомпанией, которая приобрела Boeing 747—100, была Lufthansa, которая получила в общей сложности три самолёта этой модели. Базовый вариант имел дальность полёта 7200 км. На самых первых самолётах на верхней палубе располагалось помещение для отдыха с тремя иллюминаторами. Несколько позже, когда авиакомпании стали использовать верхнюю палубу для пассажиров первого и бизнес-класса, палуба была окончательно переоборудована в пассажирский салон, рассчитанный на 60 пассажиров. Последний экземпляр базового варианта Boeing 747—100 был поставлен авиакомпании Pan American World Airways 2 июля 1976 года. Некоторые самолёты серии 747—100 были переоборудованы в грузовые 747-100(SF).

Boeing 747SR (англ. Short Range — малая дальность). SR-версия Boeing 747—100 является самолётом для авиалиний малой протяжённости. Boeing 747SR был разработан как ближнемагистральная модификация 747—100. У этого самолёта меньший запас топлива, зато пассажировместимость достигла 500 человек, а позже — 550. У 747SR, кроме того, усовершенствована конструкция фюзеляжа. Позже, модификации SR появилась и у Боинга 747—300. Боинги 747SR используются в основном только на внутренних японских линиях. Несколько самолётов Boeing 747-100SR были доставлены Japan Airlines с удлинённой верхней палубой. Позже эта модификация получила наименование 747SUD (англ. stretched upper deck). Один из самолётов, некогда летавших в Japan Airlines, сегодня используется NASA в качестве носителя спейс шаттла.

Boeing 747SP

Модификация Boeing 747SP (англ. Special Perfomance) была разработана в 1976 году. Этот самолёт был создан для того, чтобы составить серьёзную конкуренцию ДС-10 и Л-1011. Дело в том, из-за своих размеров Боинг был часто нерентабелен на маршрутах средней загруженности, и проигрывал на них Дугласам и Локхидам. Разработка Боинга 737 и 747 отнимала у компании слишком много денег, поэтому у компании не было возможности создать принципиально новый самолёт. Вместо этого у Боинга 747 был укорочен фюзеляж и была проведена некоторая оптимизация параметров самолёта специально для маршрутов небольшой загруженности.

Помимо укороченного фюзеляжа, у 747SP увеличена площадь поверхности киля и закрылков. 747SP брал на борт до 220 пассажиров. Максимальная дальность полёта составляла 10 500 км на крейсерской скорости 980 км/ч.

До появления Airbus A340 747SP обладал наибольшей дальностью полёта среди пассажирских самолётов и пользовался популярностью у компаний, занимавшихся трансокеанскими перевозками — American Airlines, Qantas и Pan American. Несмотря на свои технические преимущества, 747SP не стал так популярен, как надеялся производитель. Было построено всего 45 самолётов этой модификации. Большинство из них по-прежнему эксплуатируются в основном в странах Ближнего Востока. Один самолёт был построен специально под летающую астрономическую лабораторию — SOFIA (Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy). На нём расположен телескоп диаметром 2,5 метра.

Boeing 747—100В отличался от своих предшественников усовершенствованной системой управления и шасси. Первым заказчиком Boeing 747—100В стала авиакомпания Iran Air, получившая первый экземпляр 2 августа 1979 года. Остальные восемь экземпляров были проданы Saudi Arabian Airlines.

747—200

Boeing 747—200

Представленный в 1971 году и позже совершенствовавшийся Boeing 747—200 имел более мощные двигатели и увеличенную взлётную массу, что позволяло увеличить дальность полёта. Первые 747—200 на верхней палубе имели 3 иллюминатора, но позже Боинг окончательно отказался от такой схемы и новые самолёты строил с десятииллюминаторной палубой. У последней модификации, 747—200В, выпускаемой с 80-х, дальность полёта доведена до 10 800 км. На основе планера Боинга 747—200 были построены модификации для ВВС США : 3 ВКП E-4A и 1 E-4B и 2 самолёта VC-25A для перевозки президентов США.

Boeing 747—200С и 747-200F были разработаны для перевозки грузов. 747-200F — исключительно грузовой самолёт, тогда как 747—200С — способен перевозить либо груз, либо пассажиров. Модификация 747—200М «Combi» может перевозить и то, и другое одновременно. Как и 747—100, много пассажирских самолётов 747—200 были позже переоборудованы в грузовые.

Boeing 747—200В — усовершенствованная версия 747—200 с более мощными двигателями и большим запасом топлива.

747—300

Боинг 747—300 авиакомпании Трансаэро. Аэропорт Домодедово

Boeing 747—300 изначально задумывался как трёхмоторная версия Боинга 747SP, однако от этого плана быстро отказались из-за малого спроса на такую модель на рынке.

Обозначение 747—300 было присвоено новому самолёту, появившемуся в 1980 году. На этом самолёте была значительно увеличена верхняя палуба, что увеличило пассажировместимость. На основе 747—300 были созданы варианты 747—300М (грузопассажирский) и 747-300SR (ближнемагистральный). Отличительной особенностью нового самолёта стала прямая лестница, соединяющая верхнюю и нижнюю палубы. На более ранних самолётах устанавливалась спиральная. Максимальная дальность полёта составила 12 400 км.

Среди авиакомпаний, эксплуатирующих значительное количество самолётов Boeing 747—300 Japan Airlines, Air India, Saudi Arabian Airlines, Pakistan International Airlines (PIA), Qantas, Transaero и Thai Airways.

747-400

Основная статья: Boeing 747-400

Boeing 747—400 авиакомпании Lufthansa

Boeing 747—400 является самой новой и самой популярной моделью из серии и производится до сих пор. У этого самолёта добавлены вертикальные законцовки на крылья (винглеты; однако, их нет на самолётах Japan Airlines, осуществляющих внутренние перевозки по Японии). Кабина экипажа была усовершенствована новой авионикой, в связи с чем отпадала необходимость в бортинженере. Были установлены дополнительные хвостовые топливные баки, усовершенствованные двигатели. Кроме того, самолёт отличает повышенная степень комфортности. В эксплуатацию 747—400 поступил в 1989 году в компании Northwest Airlines.

Boeing 747—400 на 25 % экономичнее 747—100 и в два раза тише. Разработаны варианты 747—400М (грузопассажирский), 747-400F и 747-400SF (грузовые). Специально разработанный для внутренних линий Японии самолёт 747-400D удерживал мировой рекорд по пассажировместимости до 2005 года, вмещая до 594 человек. Затем его сменил Airbus A380, который в одноклассовой конфигурации вмещает 853 пассажира

Модификация 747-400ER — самолёт с увеличенной дальностью полёта.

747—8

Основная статья: Boeing 747-8

8 февраля 2010 года. Первый полёт Boeing-747-8R7F

Удлинённая на 5,5 метров транспортная версия 747—400, максимальная взлётная масса (442 тонны) на 16 % больше оригинала (но на 18 тонн меньше, чем у А380-800). Первый испытательный полет нового самолета состоялся 8 февраля 2010 года с аэродрома Пейн-Филд (Эверетт, штат Вашингтон), с годичным отставанием от графика. По данным на 30 сентября 2010 года, первые грузовые самолёты будут поставлены в середине 2011, а пассажирские в конце того же года.

Специальный грузовой вариант

Основная статья: Boeing 747 LCF Dreamlifter

Boeing 747LCF c надписью «Dreamlifter» на фюзеляже

В октябре 2003 года Boeing объявил, что ввиду значительной продолжительности морской перевозки транспортировка деталей Boeing 787 к месту окончательной сборки будет осуществляться по воздуху. Для этих целей планируется конвертировать Boeing 747—400 в грузовой самолёт с «открывающимся» фюзеляжем по типу Airbus Beluga для перевозки отдельных частей крыльев и фюзеляжа. Модернизацию планируется провести на Тайване. Boeing уже выкупил два самолёта авиакомпании China Airlines. Самолёт получил название «Dreamlifter».

Благодаря Boeing 747LCF (Large Cargo Freighter) доставить в США крылья для «787», производимые в Японии, можно будет всего за один день, а не за месяц.

Реферат Шииттер

Auezov — Wed, 23 Mar 2011 16:55:05 GMT

Шииты

Шии́ты (от араб. شيعة‎‎ ; [шӣ‘а] — «приверженцы, партия, фракция») — второе по числу приверженцев направление ислама.

Описание направления

Как и все мусульмане, шииты верят в посланническую миссию пророка Мухаммада, однако в отличие от суннитов считают, что руководство мусульманской общиной должно принадлежать не выборным лицам — халифам, а Имамам — избранным потомкам пророка, к которым они относят Али ибн Абу Талиба и его потомков от дочери Мухаммада Фатимы.

В настоящее время последователи различных шиитских общин существуют практически во всех мусульманских, европейских и американских странах. Шиитского вероучения придерживается подавляющее большинство населения Ирана и Азербайджана, более половины населения Ирака, значительная часть населения Ливана, Йемена, Бахрейна, в Афганистане — фарсиваны на западе страны и хазарейцы. К исмаилитской ветви шиизма принадлежит большинство жителей Горно-Бадахшанской области Таджикистана — памирские народы.

Численность шиитов в России незначительна. К этому направлению ислама принадлежит большая часть проживающих в стране азербайджанцев (в самом Азербайджане шииты составляют по разным подсчетам до 70 процентов населения).

Ветви шиизма

Преобладающим направлением в Шиизме являются шииты-двунадесятники или имамиты. В настоящее время отношения между двунадесятниками (а также зейдитами) и другими шиитскими течениями иногда принимают напряжённые формы. Несмотря на сходные моменты в вероучении, фактически это разные общины. Шииты традиционно делятся на две большие группы: умеренных (шииты-двунадесятники, зейдиты) и крайних (исмаилиты, алавиты, алевиты и др.)[1]. Вместе с тем, с 70-х годов XX века начался обратный постепенный процесс сближения умеренных шиитов и алавитов и исмаилитов.

Шииты-двунадесятники

Основная статья: Шииты-двунадесятники

Является преобладающим направлением в рамках шиитского ислама, преимущественно распространённое в Иране, Азербайджане, Бахрейне, Ираке и Ливане, а также представленное и в других странах.

Двенадцать имамов

1.Али ибн Абу Талиб (умер 661)

2.Хасан ибн Али (умер 669)

3.Хусейн ибн Али (умер 680)

4.Зайн-аль-Абидин (умер 713)

5.Мухаммад аль-Бакир (умер 733)

6.Джафар ас-Садык (умер 765), основатель школы исламского права Джафаридов

7.Муса аль-Казим (умер 799)

8.Али ар-Рида (также Имам Реза), (умер 818)

9.Мухаммад ат-Таки (умер 835)

10.Али ан-Наки (умер 865)

11.аль-Хасан аль-Аскари (умер 873)

12.Мухаммад аль-Махди (Махди) — имя последнего из 12-ти Имамов. Махди в исламе — это как Мессия, который в возрасте пяти лет ушел в сокрытие. Это сокрытие, по убеждению шитов имамитов продолжается и по ныне.

Четыре (пять) основных столпов веры

Шиитское вероучение базируется на четырёх (пяти) основных столпах:

Вера в Единого Бога (Таухид).

Вера в Пророков и Пророчества (Набувват).

Вера в Имамат (вера в духовное и политическое руководство 12 имамов).

Загробный мир (Маад).

Другие авторы выделяют отдельным принципом религии (столпом веры) атрибут Аллаха - Божественная справедливость (Адл).

Исмаилизм

Исмаилиты являются приверженцами мусульманской шиитской секты, возникшей в Халифате в середине VIII века и названной по имени старшего сына шиитского имама Джафара ас-Садыка — Исмаила. В IX веке исмаилиты раскололись на фатимидских исмаилитов, признававшей скрытых имамов, и карматов, считавших, что имамов должно быть семь. В XI веке фатимидские исмаилиты разделились на низаритов и мусталитов, а уже в конце XI — начале XII веков карматы прекратили существование. Наиболее известной из низаритских сект стали хашшашины, более известные как ассасины. В XVIII веке персидский шах официально признал исмаилизм течением шиизма.

Зейдиты

Зейдиты образовались в VIII веке. Основателем секты стал внук имама Хусейна — Зейд ибн Али. Зейдиты отличаются от остальных шиитов тем, что они отрицают учение о «скрытом имаме», практику «такыйя» и.т.д. Распространены на северо-востоке Йемена; также одна из ветвей — нукватиты, распространены в Иране. Зейдиты образовали государства Идрисидов, Алавидов и.т.д, а также установили власть на части территории Йемена, где их имамы правили до революции 26 сентября 1962 года.

Друзы

Друзы — этноконфессиональная группа мусульман (хотя некоторые исламские авторитеты полагали, что друзы настолько далеко отошли от остальных исламских течений, что потеряли право считаться мусульманами), являющаяся ответвлением исмаилитов. Секта возникла в начале XI века под влиянием проповеди ряда проповедников-сторонников египетского исмаилитского правителя Хакема среди исмаилитов Египта, Сирии и Ливана и названа по имени миссионера Дарази . Существовали династии правящих эмиров среди друзов, такие как Мааны, Шихабы и.т.д.

Алавиты

Алавиты (Алауиты) получили своё название по имени имама Али. Также они назывются нусайритами — по имени Ибн Нусайра, считающегося основателем секты. Распространены в Турции и Сирии. Являлись основным населением Государства Алавитов. К алавитами принадлежит президент Сирии Башар Асад.

Кайсаниты

Исчезнувшая ветвь — кайсаниты, сформировались в конце VII века. Они провозгласили имамом сына Али — Мухаммада ибн аль-Ханафии, но поскольку тот не был сыном дочери пророка, то большая часть шиитов отвергла этот выбор. По одной версии своё название они получили по прозвищу аль-Мухтара ибн Аби Убайда ас-Сакафи — Кайсан, руководившего восстанием в Куфе под лозунгом защиты прав аль-Ханафии и отмщения за кровь имама Хусейна, по другой версии — от имени начальника гвардии аль-Мухтара Абу Амра Кайсана. Течении кайсанитов распалось на ряд сект: мухтариты, хашимиты, байаниты и ризамиты. Общины кайсанитов прекратили своё существование в середине IX века

Реферат Шииттердің сүнниттерден айырмашылығы неде?

Auezov — Wed, 23 Mar 2011 16:53:27 GMT

Шииттердің сүнниттерден айырмашылығы неде?

Сүнниттер мен шииттердің арасындағы күрделі мәселе жайында Қазақстан баспасөзінде көп айтыла бермейді. Биліктің маңайындағы топтарға Қазақстандағы мұсылман қоғамының біртұтастығы қымбатырақ. Ал, сүнниттер мен шейіттердің бір-бірінен не айырмашылығы бар?

Әлемдегі мұсылмандардың басым бөлігін сүнниттер құрайды. Ислам мен басқа діндер және олардың жақтастарының арасындағы жек көрушіліктен гөрі исламның өз ішіндегі қауымдардың бірімен-бірі қырғи-қабақтығы күштірек. Кейбір елдерде сүнниттер мен шииттер арасындағы теологиялық және мәдени екі түрлілік қақтығысқа апарып соғып жатады.

Лондонда шығатын «Джейн» журналы шииттер Әзірбайжанда, Иранда және Бахрейнде көп деп жазады. Сауд Арабиясында 10 пайыз ғана шииттер бар.

Ауғанстан, Пәкістан, Кувейт және Біріккен Араб Әмірліктерінде негізінен сүнниттер тұрады. Бір миллиардтан астам халқы бар Үндістандағы мұсылмандардың басым көпшілігі сүнниттер қауымына тиесілі.

МӘСЕЛЕНІҢ ТҮП-ТӨРКІНІ

Біздің дәуіріміздің 632 жылында Мұхаммед пайғамбар дүниеден өткеннен кейін кім мұрагер болу керек деген мәселе бойынша оның ізбасарларының арасында келіспеушілік туындады. Мұрагерді Халифаттан алынған келісім арқылы сайлау керек дегендер сүнниттер атанып кетті.

Азшылық Мұхаммед пайғамбардың мұрагері етіп оның тұқымынан шыққан адамды сайлауды жөн көрді. Олар пайғамбардың немере ағайыны Әлиді өздерінің имамы етіп сайлады. Осы азшылық Шиит Әли деген атпен, яғни, имам Әлиді қолдайтын топ ретінде белгілі болды.

680 жылы Ирақтағы Кербалада Әли имамның ұлы Хусейінді сүнниттер өлтіріп, бұл оқиға сүнниттер мен шейіттердің арасындағы араздықты одан сайын күшейтіп жіберді.

Шииттік және сүнниттік ислам арасындағы қайшылық Исламдық заңның барлық Ирақтағы мұсылман шейт әйелдер жолдарда қауіпсіздікті қамтамасыз етуге үндеген ұрандардың жанында тұр. Ән-Нажаф, 21 маусым 2007 жыл.

тұстарынан көрініс табады. Елеулі де ықпалды Ирақтағы мұсылман шейт әйелдер жолдарда қауіпсіздікті қамтамасыз етуге үндеген ұрандардың жанында тұр. Ән-Нажаф, 21 маусым 2007 жыл.мұсылман халқы бар елдерде ол

қайшылық мемлекеттік заңдарға, әсіресе отбасы мен қоғамға қатысты заңдарға ықпал етеді. Пікірталас, дау-жанжал былай тұрсын, билікті сақтап қалып, өз діни көзқарастарына үстемдік еткізу үшін билеуші топ тарапынан басталатын қуғын-сүргінге апарып соғып жатады.

НЕГІЗГІ ЕРЕКШЕЛІК

Исламдық заңдар жинағы, сүнниттер мен шейіттердің тәжірибесіне қатыссыз, хадистерге (Пайғамбардың айтқандарына), жиясқа (ұқсас, балама) және «ижтихад» (жеке ой түйін) ұғымына арқа сүйей отырып, Құран мен сүннаға (Мұхаммед пайғамбардың әдеттеріне) негізделген.

Ислам заңы (шариғат) бастауын осылардан алады. Ол жүйеленбейді, тек білікті адамдардың кеңесінде (улемде) талданады. Ислам заңын талдаудың қайнар көзі шиит Исламы мен сүннит Исламының арасына ешқандай айырым қоймайды. Екі ағым арасындағы қайшылық хадистерді әртүрлі түсінуден туындайды.

Шииттер өз талдауына имамдардың айтқандарын қосады. Шииттік Исламда имам тек намазға жетекшілік етуші ғана емес, сонымен қатар әулиелік білім мен даусыз бедел иесі болып табылады. Олардың сүнниттерден ең басты айырмашылығы да осында.

НЕКЕ МӘСЕЛЕСІ

Ислам заңы – шариғатты талдауда екі ағым арасындағы айырма тіптен тереңге кетті. Осы қайшылық британдық «Джейн» журналы жазғандай, Оңтүстік Азия мен Таяу Шығыста жиі-жиі зорлық-зомбылыққа апарып соғып жатады.

Ирақтың Киркук қаласындағы сүннит мұсылмандары мешітінің жанында бомба қойылған автокөлік жарылысынан кейінгі көрініс. 12 мамыр 2009 жыл.

Бұл аймақта орналасқан елдерде Исламның негізгі ағымдарының қай-қайсысы болсын, билік құрған кезде исламдық заңға әсерін тигізетін мәселелер туындаған. Мәселен, күйеуі жарияласа болды, неке бұзылды деп саналатын тәртіпті шииттер мойындамайды. Ал, сүнниттер шииттердің уақытша некеге тұру дәстүрін жаратпайды.

2005 жылы Үндістанда Бүкілүнділік мұсылман кеңесі шығарған тұрмыс құру, ажырасу және мұра қалдыруға қатысты өкімге бағынудан бас тартты. Шииттер құрамы негізінен сүнниттерден тұратын Кеңес шешім шығару барысында көбіне неке мәселесінің сүнниттік бағыттағы талдауын басшылыққа алған деп мәлімдеді.

ҚАРАМА-ҚАЙШЫЛЫҚТЫҢ ӨРШУІ

1979 жылғы Иран төңкерісі Парсы шығанағы мен Пәкістанда шииттердің ықпалын күшейтеді деген алаңдаушылық туғызды.

Британдық «Джейн» журналы Құранды қатқыл ұстанатын уахабшылардың дінсіздерге, әсіресе олар мүшриктер деп санайтын шииттерге қарсы шара қолдануға шақыратынын басты назарға алады.

Сауд Арабиясы исламдық мектептер – медресе жүйесін кеңейту арқылы шииттердің ықпалына қарсы тұру мақсатында сүнниттік доктринаға белсенді түрде қолдау көрсетті. Сол мақсатта пәкістандық президент Мұхаммед Зия уль-Хақ секілді көптеген басшыларға молынан субсидиялар берді. Саудтықтар әлгі мектептерді сүнниттік исламның сүйкімін арттырсын және дінді уахабтық бағытта талдауға қолдау көрсетсін деген ниетпен салды.

Пәкістандық тәлібтердің өкілі Азам Тариктың (ортада) Оңтүстік Уәзірстандағы беймәлім жерде пәкістандық журналистермен кездесіп отырған сәті. 18 қараша 2009 жыл.

Атқарылған шаралардың нәтижесі бірден көзге көрінді. Қарқындап өскен сүнниттік радикализм Ауғанстандағы советтік басқыншылыққа қарсы қозғалысқа жауынгер жинауға септесті. Соңыра бұл жайт «Талибан» қозғалысы мен Усама бен Ладеннің жақтастарының белсенділігін өршітті.

АРАЗДЫҚТЫ ТОҚТАТУ

Иракта оң нышандар байқалуда. Саддам Хусейннің билігі кезінде сүнниттік азшылық (Саддамның өзі де осы топтан шыққан) ерекше артықшылықтарға ие болатын. Бұл жайт елде бұған дейін де талай рет қудалау, қуғын-сүргін көрген шииттердің наразылығын одан сайын күшейтті.

Британдық «Джейн» журналы бүгінгі Ирактың діни араздықты тоқтату жағынан өзіндік бір сынақтан өтіп жатқанын айтады. Яғни, діни көпшілік ретінде шииттер ел басқаруда демократияның батыстық жолын қолдануға тырысып бағуда.

Сондықтан, мемлекет басшылары сүнниттік те, шииттік те – екі қауым да қатар қызмет етіп, бірімен-бірі бейбіт өмір сүретіндей жол іздестіру қажеттілігін сезінуде.

Шығарма Ежелгі түркілердің наным-сенімдері

Auezov — Wed, 23 Mar 2011 16:51:44 GMT

Ежелгі түркілердің наным-сенімдері

Халықтың діні, наным-сенімдері мен көзқарастары оның тарихына, рухани-мәдени, саяси өміріне үлкен әсер ететін фактор болып табылады. Дін – руханияттың өзекті саласы. Дін тарихын білмейінше белгілі бір аймақты мекендеген халықтардың тұрмысын, өмірін, мәдени болмысының қыр-сырын терең тану мүмкін емес, яғни кез келген ұлттық мәдениеттің рухани бастауларын, оның менталитеті мен дүниетанымын ұғыну үшін мәдени тұтастықтағы діни жүйелерді терең зерттеп, зерделеудің маңызы ерекше. Ежелгі руханиятта дін оның негізгі құрамдас бөлігі екендігін ескерсек, айтылған тұжырымның маңыздылығы арта түседі. Себебі дін өткен тарихи дәуірлерде мәдениеттің барлық салаларын қамтып жатты.

Көптеген мәдениеттанушылар дінді мәдениеттерді бір өркениетке біріктіретін фактор ретінде қарастырады. Н. Данилевскийдің, К. Ясперстің, А. Тойнбидің, О. Шпенглердің, П. Сорокиннің еңбектерінде тарихи-мәдени типтердегі діни ерекшеліктер бітім құрастырушы және мәдени айрықшалықты білдіретін нышан ретінде баяндалады. Үлкен өркениеттердің қалыптасуында ұлттық діндердің тар шеңберден шығып, рухани-мәдени тұтастықты құрауы, дүниетаным мен адами қасиеттердің жаңа мазмұндарын қалыптастыруы ерекше маңызды.

Алайда, өркениет ағымына қосылған этностар мен этностық топтар өркениетке ортақ дінді, оның рәсім-рәміздерін қабылдағанмен, олардың наным-сенімдері мүлдем жоғалып кетпейді. Олар халықтың әдет-ғұрпында, дүниетанымдық рәміздерінде, дүниені түйсінуінде, сезінуінде сақталады. Сол себепті қазақтардың діни көзқарасында Алла мен Тәңірі ұғымдары синонимдер ретінде қолданылады. Әрине, қазақ мәдениетінде қалыптасқан архетиптік наным-сенімдерден исламдық діни жүйеге ауысу бірнеше ғасырларға созылды және бұл қарым-қатынас тұтастану бағытында өтті.

Ислам діні мен араб мәдениетінің қазақ халқының руханиятына тигізген игі әсерін, тарихтағы үйлестіруші қызметін теріске шығаруға болмас, алайда қазақтарды өзіндік халық, этнос ретінде қалыптастырған, руханиятының өзегін құрап, тұрақтандырған архетиптік наным-сенімдерін ұмытпаған жөн, оларсыз мәдениетімізді толыққанды түсіну мүмкін емес.

Қазақтардың діни жүйелерін қарастырғанда олардың бір-бірімен қатар дамығанын, оларды бөліп қарастыру тек ғылыми абстрактілеу арқылы, қолайлылық мақсатында қолданылғанын естен шығармаған жөн. Нақтылы тарихи даму барысында олар бір-бірімен қабаттасып, тұтасып кеткен.

Қазақтардың мифологиялық және архетиптік тарихи даму кезендерінде генотиптік діни жүйелер басым болды. Профессор Т.Ғабитов генотиптік діни жүйеге төмендегідей анықтама береді: "Генотиптік діни жүйе деп рулық-тайпалық қауымға тән ілкі ата текті қастерлеп, оларды жаратушы және қоғамдық өмірдің барлық салаларында шешуші күш ретінде қабылдайтын сенімдер мен нанымдардың бірлігін айтады. Генотиптік сенімнің орталық бейнесі –аруақ”. Ата-баба аруағын қастерлеу – сақтар заманынан осы күнге дейін жалғасқан дәстүр. Қазіргі күндері ел мен жерді жаудан жан аямай қорғап, ерлігімен, әділеттілігімен көзге түскен, сол арқылы халық жадында сақталған Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Райымбек сияқты батырларды, Төле, Қазыбек, Әйтекедей билерді қастерлеп, оларға атап ас беру – осы дәстүр көрінісі. Артында қалған ұрпағы о дүниелік болған адамның аруағын риза етуді парыз санаған. "Өлі риза болмай, тірі байымайды” деген халық даналығында аруаққа деген көзқарас айқын көрініс тапқан.

Көне түркілердің генеалогиялық мифтері тотемистік нанымдардың да генотиптік сипатта болғандығын айқындайды. Түркілердің ұйытқысы болған ашин тайпасының өкілдері өздерін көк бөрінің ұрпақтарымыз деп санаған.

Адам баласы өз табиғатында тек тәндік қана емес, сонымен қатар руханилықтың бар екендігін ерте ұғынса керек және ол осы ұғымын мифологиялық тұрғыда бейнелеген. Мысалы, Өгізхан, Шыңғысхан туралы аңыздарда олар күн сәулесінен жаралған делінеді. Бұл аңыздарда хан қызы күн сәулесі түскеннен кейін жүкті болып, ұл туады. Аталған аңыздарда ел билеуші хандардың құдайлық табиғатын, яғни билігін заңды деп тану мағынасында қолдану кейінгі кездерде қалыптасқан, ал олардың бастапқы мәні адамның руханилығын, трансценденттігін негіздеу болып табылады.

Көк аспанды, жұлдыздарды, күн нұрын — жан тұрағы деп қарастыру оларды құдіреттендіруге жол ашады. Дамудың белгілі бір сатысында адам болмыс пен сананың, тән мен рухтың аражігін ажыратады және соңғысын жоғарғы әлеммен байланыстырады.

Исламға дейінгі қазақ халқының рухани мәдениетінде тәңірлік сенім мен шаманизм айрықша орын алады. Тәңірді зерттеушілердің тұжырымында еуроазиялық көшпелі шаруашылық – мәдени типтің қажеттіліктеріне икемді сенім жүйесі ретінде бейнеленеді, яғни ол көшпелілердің шындықтағы болмыс тәсілінен, дүние түйсінуінен туындаған. Академик Ғарифолла Есім "Хакім Абай” кітабында: тәңірге сыйыну – сенім емес, дін емес, ол Адам мен табиғаттың арасындағы үйлесімділікті мойындағандық деп тұжырымдаған. "Тәңірді мойындау адам еркін шектемейді. Тәңірге көзқарас өзіне қарама-қарсы түсінікті қажет етпеген. Себебі, тәңір – деген табиғат, ол өмір сүру үшін қажетті жағдай. Тәңір табиғаттың өзінен туған түсінік. Оны табиғаттың синонимі деп те қарауға болады. Адамның табиғатқа табынуы, бір жағынан, натуралистік түсінік болса, екіншіден, өзінен тыс рухты іздеу, оны субъект ретінде қабылдау, дерексіз ойлаудың жемісі”, –дейді. Яғни, біздің арғы ата-бабаларымызға догматталған діни жүйелерге қарағанда, ашық дүниетаным тұрпатындағы сенім көбірек тән, жан дүниесі мен рухани ізденістеріне әлдеқайда жақын. Барлық діни жүйелердегі тәрізді тәңірлік сенім де табиғат күштерін құдіреттендіруден, құпия тылсым тіршіліктің терең қатпарларынан тамыр алады. Алайда, Тәңірге табыну діни түсінік эволюциясындағы табиғат діндерінен кейінгі жоғары саты болды. Барлық халықтар рухани дамуында діни көзқарастар эволюциясын бастан өткізді. Әрине, оны бірінен соң бірі келетін діни жүйелер хронологиясы деп қарастыруға болмайды, шындық әрқашан теорияға қарағанда әлдеқайда күрделі, көпжақты болып келеді.

"Ол (тәңір – авт.) – әр түрлі наным-сенімдердің, көбіне табиғатқа, оның стихиялық күштеріне табынудың және оларды бұрмалап бейнелеудің біртіндеп дамуынан туған құбылыс. Тәңірліктің дүниетанымдық негізі дүниедегі заттар мен құбылыстар жанданған деп қарастыратын натурфилософиялық гилозоизм болып табылады, ол түптеп келгенде табиғатты құдай деп қарастыратын пантеизмнің негізін құрайды”, –деп жазады С.Н. Ақатаев. Қалыптасуының бастапқы сатысында Тәңір протоқазақтардың құдайлар пантеонындағы жоғарғысы деп танылады. Ежелгі қазақтар тәрізді қазақтардың ілкі тектері де табиғат объектілері мен құбылыстарын құдайландырып, оларға табынған.

Тәңірлік діннің өзіне тән ерекшелігі – ол өзіне дейінгі діни наным-сенімдерді теріске шығармайды, қайта оларды бір жүйеге келтіріп синтездеуші рөл атқарады. Плано Карпини түркілердің бір құдайға иланатындығын айта келіп, "... оның үстіне олар күнге, айға және отқа, сонымен бірге таңертеңгілік тамақ жеудің немесе су ішердің алдында сол ас-дәмдерінен ауыз тидіретін сыбаға арнап, су мен жерге де құдай деп табынады”, – дейді. В.В. Бартольд: "Ежелгі түркілер дінінің негізі Көкке (Тәңір) және Жерге (жер-суға) сыйыну болды”, – деп жазады. Тәңірді түркілер барлықты жаратушы "объективті идея” ретінде қарастырса, жер-су – тіршіліктің тірегі.

Бұлардан басқа көне түркілердің наным-сенімдерінде әйел-құдай – Ұмай ерекше құрметтелген. Әйел тәңірі Ұмай – отбасы мен бала-шағаның жебеушісі болған. Аталған үш құдай түркілердің пантеонында маңызды болып саналады. Тоныкөк құрметіне орнатылған ескерткіште: "Көк, Ұмай құдай, қасиетті жер-су, міне, бізге жеңіс сыйлаған осылар деп ойлау керек!”, – делінеді.

Жер-су құдайына келетін болсақ, ол да табиғатты пір тұтудан туындайды. Алтайлық аңызда: "Үлген жаратылысқа дейін шексіз-шетсіз, түпсіз-тұңғиық теңіз үстіндегі кеңістікте тіршілік етеді. Сонда Үлгенге судан Ақ ана шығып, оған жер мен аспанды жаратуды үйретеді” делінген. Бұл аңызда да матриархаттық, рулық, қауымдық қатынастар ықпалы байқалады. Матриархаттық-рулық қауымнан патриархалды қауымға біртіндеп өту барысында жер-су соңғы орынға ығыстырылады. Көк аспан ретіндегі Тәңір өзінің жоғарғы құдай ретіндегі маңызын жоғалтпайды, патриархалдық-қауымдық қатынастардың күшейіп, нығаюына байланысты ол зор, қаһарлы тұлға сипатына ие болады. Тәңір сөзінің этимологиясын С. Ақатаев "таң” және "ер” сөздерінің бірігуінен шығуы мүмкін деп қарастырады. Бірінші буын "таң”, автордың пікірінше, күннің шығуымен байланысты болса, "ер” – түрік тілдерінде ер адамды білдіреді. Осы тұрғыда Тәңір "Күн адам”, "Аспан адам”, яғни құдай дегенді білдіреді.

Тәңірлік дін адамды өз іс-қимылына, әрекетіне, пиғыл-ниетіне есеп беріп отыруға үйретеді, ісі түсіп, жолы болса түркілер тәңір қолдады, дейді, қателік жасап, адасса, "Тәңірім, кешіре гөр”, –дейді.

Қазақ мәдениетіне үлкен ықпал тигізген келесі діни наным-тип – шаманизм болды. Шаманизм ұғымы ғылыми әдебиетке XVІІІ ғасырда енгенмен, ол туралы айқын түсінік әлі қалыптасқан жоқ. "Шаманизм” термині әр түрлі мағынада қолданылады. Кейбір зерттеушілер шаманизм дін емес, себебі онда құдай туралы түсінік жоқ десе, басқалары оны діннің әмбебап формасы деп санайды. Бұл құбылысты ғылыми бағалауда да қарама-қарсы көзқарас бар. Шамандық қасиеттің психикалық науқаспен байланысына басты назар аударған зерттеушілер, оны ессіздікке табыну (культ безумия) деп қарастырса, ғалымдардың басқа бір тобы қазіргі психоанализдің түп бастауы деп бағалайды.

Шаманизмді зерттеген еуропалық ғалымдар көп құнды пікірлер айтқанмен, ғылымдағы еуроцентристік көзқарас шеңберінде қалып қойды. Шаманизм олар үшін бөтен мәдениет туындысы болғандықтан, еуропалықтар оған экзотикалық құбылыс, архаикалық дүниетаным рудименті ретінде қарады, ал бұл шаманизмге әділ ғылыми баға беруді қиындатты.

Шамандық дінді жүйелі түрде, оны қалыптастырған мәдени жүйемен бірлікте, тұтастықта зерттеген ғалымдар Д. Банзаров пен Ш. Уәлиханов болды. "Шамандық дегеніміз, – дейді Шоқан, – әлемді, дүниені сүю, табиғатқа деген шексіз махаббат және өлеңдердің рухын қастерлеу, аруағын ардақтау. ...Шамандық сенім табиғатқа бас иеді”. Қоғамдағы шаман рөлін де қазақ ғалымы басқа тұрғыдан бағалайды: "Шамандар аспан Тәңірі мен рухтың жердегі қолдаушы адамдары ретінде саналған. Шаман сиқырлық қасиеттермен қоса білікті, талантты, басқалардан мәртебесі жоғары: ол ақын да, сәуегей және емші, сегіз қырлы, бір сырлы адам болған”.

Ғалым Қ.Ш.Шүлембаев шаманизмді революцияға дейінгі Қазақстанда кең тараған діни наным-сенімдердің айрықша формасы деп санайды. "Шаманизм анимизм мен магия элементтері басым "пұттық” діндердің күрделі қоспасы”. Бұған қарама-қарсы көзқарасты Ғ. Есімнің "Шамандық деген не?” атты мақаласынан кездестіреміз. Автор шамандық пен бақсылықты әр түрлі, үш қайнаса сорпасы қосылмайтын құбылыс деп қарастырып, шамандық туралы былай дейді: "...шамандық деген дін жоқ... шаманизм діндердің синкретизмінен туған, қолдан жасалған түсінік” .

Шамандықты зерттеген қазақ ғалымдарының бір тобы оны адамның виртуалдық, тылсымдық дүниесіне әсер етудің ерекше дәстүрі деп санайды. М.С. Орынбековтің пікірінше, бақсы адам мен әлем арасындағы ажыраған байланысты қалпына келтіреді. Мистикалық желігу, зікір салу практикасы арқылы адам мен әлемді біріктіріп, сананың тұтасуына ықпал етеді. "Шаман дүние түйсінуінің негізі бұл дүниедегі сананың толымдылығы, үйлесімділігі, кең ауқымдылығы болып табылады. Ол сырқат адам мен дүние арасындағы үйлесімділіктің бұзылуының салдары”.

Шамандық қасиет адамға рухтың қалауымен қонады, бақсы зікір салардың алдында рухтарын көмекке шақырады. Көңіл аударатын тағы бір нәрсе шамандық тұқым қуалаушылық, тегіне тартушылық арқылы мұраланады. Барлық шамандар өз әулетінде, ата-бабаларының бірінде осындай қасиет болғандығын айтады. Осыны ескере отырып, біз шамандықты генотиптік сипаттағы діни жүйе деп санаймыз және оның төмендегідей ерекшелігін атап өтейік: шаманизмде өлі табиғат ұғымы жоқ, табиғат жанданған, барлық құбылыстың, жер мен судың киелі иесі бар. Адам мен әлем тұтас. Оларды бөліп тұрған құз-жартас жоқ. "Адам – табиғат патшасы”, –дейтін еуропалық ұран шамандыққа жат. Адам қанша құдіретті болса да табиғаттан жоғары емес, ол тіршіліктің ерекше бітімі. Дүниедегінің барлығы бір-бірімен тығыз байланыста. Бұл байланыс шаман-медиум арқылы іске асады. Ғарышты мекендейтін рухтар адамның күнделікті тұрмысына жақын араласып отырады, қолдайды немесе жазалайды. Рух ниетін, әмірін адамдарға жеткізуші тұлға – шаман, бақсы. Шамандық қасиет тұқым қуалау, тегіне тарту, рухтың қонуы арқылы дариды. Шаманизм рулық қоғамның діни идеологиясы ретінде қалыптасады, шаман бір әулеттің немесе рудың абызы қызметін атқарады. Ол діни әдет-ғұрыптарды өткізеді, әулеттің немесе рудың болашағын болжайды, сол арқылы шаруашылық әрекетін, тұрмыс-тіршілігін айқындайды.

Шаманның рухтар тандаулысы болуы және сәуегейлік, яғни болашақты болжау қасиеті әлемдік діндердегі пайғамбар идеясының қалыптасуында маңызды рөл атқарған деп топшылауға болады, сол сияқты жаратушыны таза рух ретінде түсінуде де шамандық әсерін жоққа шығаруға болмайды. Жалпы жаратушы-құдай идеясының түп-тамыры табиғатқа табыну, оны құдіреттендіру мен аруаққа, рухқа табыну десек, артық айтпаған болар едік.

Қазақ халқының арасында шаман атауына қарағанда бақсы атауы кең таралды. Біздің пайымдауымызша, бақсылық шамандықтың инварианттылығы, яғни халық тұрмысына икемделген нұсқасы болып табылады. Бақсылар ислам діні таралғанға дейін ру-тайпалардың саяси-әлеуметтік өмірінде өте маңызды рөл атқарған. Олардың негізгі қызметі адам мен әлеумет өміріне қауіпті құбылыстарды залалсыздандыру, алдын алу болса керек. Бақсылар өз ойыны арқылы ұжымда қордаланып қалған жағымсыз психикалық қуатты бейтараптандырып, әлеумет өмірін үйлестіріп отырған. Орталық Азия мен Қазақстанда ислам діні таралу барысында шамандық көне наным- сенім ретінде шеттетіле бастайды. Енді олар жын-шайтандармен байланысқа түсе алатын адамдар ретінде қабылданады. Қоғамда шамандарға қатысты екі ұшты ұстаным қалыптасады. Бір жағынан, олардан қорқады, өйткені олар адамға кесір келтіруі мүмкін. Сондықтан бақсылар ауылдың шетіне оңаша қоныстанады. Күнделікті тұрмыста мұқтаждықсыз оларға бара бермейді. Екінші жағынан, сыры беймәлім сырқатты тек бақсы ғана емдей алады деп саналады. Сондықтан бақсысыз аурудың алдын алу мүмкін емес. Ислам үстемдік еткен дәуірде шамандар қоғам өмірін үйлестіруші, реттеуші қызметінен айырылып, тек бақсы-балгерлік қызметін ғана сақтап қалады.

Ежелгі түркі жерінде көне түркілердің дәстүрлі наным-сенімдерімен қатар басқа да діндер таралды. Солардың ішінде ең байырғысы зороастризм діні болды. Кеңес дәуірінің шығыстанушы ғалымдары В. Струве, В. Абаев және т.б. бұл діннің Орталық Азия мен Қазақстан жерінде б.з.д. VІІ ғасырда таралғандығын атап көрсетеді.

"Қазақстан жеріне әлемдік діндердің ішінде алғашқысы болып буддизм келді. Бумынның ұлы Мұхан қаған осы дінді қабылдады, ал оның мұрагері Тобо қаған "Нирвана-сутрадан” бастап будда әдебиетін түркі тіліне аударуға жарлық берді. ...Буддизм Шығыс Түркістандағы соңғы ғұн мемлекеттеріндегі түркілер арасында тарала бастады, ал ашин тайпасы олармен тектік тарихи байланыста болған еді”. Бұл деректер М.С. Орынбековтің "Қазақ сенімдерінің бастаулары” кітабынан алынды. Орталық Азиядан шыққан көшпенділер Үндістанға дейін барып, осы жерлерде Құшан, Ұлы Моғолдар мемлекетін құрғаны тарихтан белгілі. Буддизмнің бұл жерлерде таралуы империяны бір дін аясында біріктіру мүддесіне байланысты болса керек. Алайда түркілер бұл дінді жаппай қабылдады десек, тарихқа қайшы келер едік. Әрине, будда дінінің моральдық қағидалары олардың руханилығына жақын болғанмен, оның жарық дүниені тәркілеу, "әрекет етпеу” қағидаты көне түркілердің дүниетанымы мен өмірлік ұстанымдарына үйлесе бермеді. Түркілерге таныс болған мани дінінің де тағдыры буддизмге ұқсас болды. Мани ілімі баяндалған "Болжаулар кітабы” түркі тіліне аударылғанымен, бұл дін де түркілер арасында терең тамыр жаймады. Буддизмен қатар Ұлы Жібек жолы арқылы христиандық та таралды. Ол басында несториандық, кейіннен яковиттік түрінде V ғасырдан бастап қазіргі Қазақстан жеріне ене бастады және Шығыс Рим империясынан шыққан әулие Несторий сектасының өкілдерімен байланысты болды.

Византиядағы діни алауыздық пен қақтығыстар христиан дінінің әр түрлі бағыттағы өкілдерінің Шығысқа қарай ойысуына ықпал етті. Орталық Азия мен Қазақстан жерін паналаған христиандар бұл жерлерде өздерінің ғибадат ететін орындарын салды. Олардың басым көпшілігі саудагерлер болатын және қағанат қазынасына алым-салықтар төлеп тұратын. Бұл жағдайда басқа дін өкілдеріне төзімділік танытып, олардың жат жерде өз діндерін ұстап, әдет-ғұрыптарына сай құдайларына табынуына мүмкіндік берілді.

Сөз соңында айтайық дегеніміз, қадым замандарда көне түркілер жері, Ұлы Жібек жолы арқылы қаншама діндер өтсе де, түркілердің негізгі сенімі Тәңірлік дін, аруаққа табыну болды. Жоғарыда аталған діндердің ешқайсысы түркілердің руханилығында олардың көне сенімдерін ығыстырып шығара алмады. Вильгельм Рубрук түркі жұртын аралаған кезінде олар өздерінің Тәңірге табынатынын және оны таза рухани мән ретінде түсінетінін атап көрсеткен. Тек ислам діні ғана көне түркі сенімдерімен іштей синтезделіп, түркі жұртының рухани-мәдени ұстанымына айналды.

рефераты на английском Щуковидный жерех

Auezov — Wed, 23 Mar 2011 16:49:26 GMT

Название текста: Rus: Щуковидный жерех

En: Chub mackerel

Перевод англиский

Type Chordates (Chordata)
Class Pisces (Pisces)
Detachment Karpoobraznye (Cypriniformes)
The carp family (Cyprinidae)
Rhode chub mackerel (Aspiolucius)
The author of the form Kessler, 1874

Information

Category I status. In Kazakhstan, apparently, is endangered.
The value of the taxon to preserve the gene pool One of the two species, characterized by broken habitat: a different kind of lives in the rivers of Vietnam.
Distribution of Reservoirs in Central Asia. It inhabits the lowland sections of rivers and irrigation canals, water basin of Amu Darya and Syr Darya, but in the lower reaches of the past does not come down [1, 2]. As Syr Darya met, probably before the Kyzyl-Orda. In recent years the area has decreased mainly due to the Kazakh side. At the same time, in Uzbekistan it has expanded due to penetration into the lower reaches of the p. Zarafshan [3].
Habitats, mainly mutnovodnye sections of rivers and canals. Prefers waters with the current, turbidity and avoid stagnant water. Therefore, in lakes and reservoirs weakly running is rare, as far as filling the latter goes into the rivers [4, 5].
The number of universally low. Caught a single item. In the reservoirs in their first years of filling numbers lysacha may slightly increase, and in this case, he even produced as by-catch, especially in the prespawning period [6]. Recent reliable information about his capture in Kazakhstan (borough, the Chiili dated 1953 [7]. Lysacha reduce the number and Uzbekistan, where there is a question of his inclusion in the Red Book [3].
The main limiting factors of Irrigation and hydraulic engineering, an increase in consumptive water withdrawals for irrigation.
Features of biology is usually reaches sexual maturity at 5-6 years with a body length of 45-50 cm [4]. It spawns in the river in places with high flow in February and March when the water temperature 50-10o C, not annually. Predator, eats fish (ostroluchkoy, sabrefish, dace, char and others. Growing well, up to six years of mass 3 kg. Toktogul (Kyrgyzstan yearlings average length 18.5 cm, a three-year - 35.4 and pyatigodovalyh - 48 , 3 cm [5, 6]. Last investigated in Kazakhstan specimens were immature and had a body length 3,5-16 cm [7]. fishing gear quickly dies. asp is different from a flattened head, small eyes, rounded belly, a truncated spinal fin, smaller scales and smaller number of rays in the anal fin.
Cultivation was carried out.
Conservation measures taken Catch in Kazakhstan banned since 1978, was introduced in the Red Data Book of USSR (1984 to Category III, a rare endemic species.
Necessary security measures Improving fish protection devices for irrigation systems to prevent the death lysacha in the irrigation system.
Proposals for research updates area. Study of the ecology of reproduction, wintering conditions and migration patterns. Development of biotechnology of artificial breeding

Перевод русский

Тип Хордовые (Chordata)

Класс Рыбы (Pisces)

Отряд Карпообразные (Cypriniformes)

Семейство Карповые (Cyprinidae)

Род Щуковидные жерехи (Aspiolucius)

Автор вида Kessler, 1874

Информация

Статус I категория. В Казахстане, по-видимому, находится под угрозой исчезновения.

Значение таксона для сохранения генофонда Один из двух видов рода, характеризующегося разорванным ареалом: другой вид живет в реках Вьетнама.

Распространение Водоемы Средней Азии. Населяет равнинные участки рек и оросительных каналов, водохранилища бассейнов Амударьи и Сырдарьи, но в низовья последних не спускается [1, 2]. В Сырдарье встречался, вероятно, до г. Кзыл-Орды. В последние годы ареал сократился преимущественно за счет казахстанской части. В то же время, в Узбекистане он расширился за счет проникновения в низовья р. Заравшан [3].

Места обитания В основном мутноводные участки рек и каналов. Предпочитает водоемы с течением, осветленной и застойной воды избегает. Поэтому в озерах и слабопроточных водохранилищах редок, по мере наполнения последних уходит в реки [4, 5].

Численность Повсеместно невелика. Ловится единичными экземплярами. В водохранилищах в первые годы их наполнения численность лысача может несколько возрастать, и в этом случае он даже добывается как прилов, особенно в преднерестовый период [6]. Последние достоверные сведения о его поимке в Казахстане (р-н г. Чиили датируется 1953 годом [7]. Сокращается численность лысача и в Узбекистане, где стоит вопрос о включении его в Красную книгу [3].

Основные лимитирующие факторы Ирригационное и гидротехническое строительство, увеличение безвозвратного забора воды на орошение.

Особенности биологии Половозрелости обычно достигает в 5-6 лет при длине тела 45-50 см [4]. Нерестится в реке в местах с быстрым течением в феврале-марте при температуре воды 50-10о С, не ежегодно. Хищник, питается рыбой (остролучкой, чехонью, ельцом, гольцом и др. . Хорошо растет, к шести годам достигает массы 3 кг. В Токтогульском водохранилище (Киргизия средняя длина годовалых особей 18,5 см, трехгодовалых - 35,4 и пятигодовалых - 48,3 см [5, 6]. Последние исследованные в Казахстане особи были неполовозрелы и имели длину тела 3,5-16 см [7]. В орудиях лова быстро погибает. От жереха отличается уплощенной головой, маленькими глазами, округлым брюхом, усеченным спинным плавником, более мелкой чешуей и меньшим числом лучей в анальном плавнике.

Разведение Не проводилось.

Принятые меры охраны Вылов в Казахстане запрещен с 1978 г. Был внесен в Красную книгу СССР (1984 по III категории, как редкий эндемичный вид.

Необходимые меры охраны Усовершенствование рыбозащитных устройств на ирригационных сооружениях для предотвращения гибели лысача в оросительной системе.

Предложения по исследованию Уточнения ареала. Изучение экологии размножения, условий зимовки и характера миграций. Разработка биотехники искусственного разведения

Балхашский окунь (балхаш илийская популяция)

Auezov — Wed, 23 Mar 2011 16:46:39 GMT

Название текста: Rus: Балхашский окунь (балхаш илийская популяция) En: Balkhash perch (Ili Balkhash population)

Перевод англиский

Type Chordates (Chordata)
Class Pisces (Pisces)
Detachment Okuneobraznye (Perciformes)
The family of perch (Percidae)
Rhode Okuni (Perca)
The author of the form Kessler, 1874

Information

Status Category II. Quickly reduce their numbers within the natural range. Listed in the IUCN Red List.
The value of the taxon to save the gene pool of endemic species, which has limited distribution.
Dissemination alakol Balkhash basin: lake plain within rivers, oxbow lakes, reservoirs [1-3]. Accidentally introduced into the reservoirs of the Central and Northern Kazakhstan, in Uzbekistan, which is absorbed by hybridization with the common snapper or eliminated by other adverse factors [4, 5].
Habitat in the lakes - over the entire area, in the eutrophic and dystrophic background was kind of in the rivers - in the current up to 1,5 m / sec. Actively developing areas overgrown with aquatic plants [1, 3, 6].
The number of the Balkhash until 1961 was the second-third-catch species (up to 2300 tons per year. Balkhash basin and Alakol usually dominated by the number of other species. K 1965-1966. Catch perch in Lake Balkhash dropped to tens of tons, and then discontinued. In Kapshagan reservoir was abundant in the early years of occupation (1970-1972 years., subsequently dropped out of the fish fauna. synchronously reduce the number of complete disappearance of populations of isolated water bodies subordinate system [1, 3, 6, 7]. At the present while there remain a small popultsii Kurtinskom Saztalgarskih and reservoirs, p. Almatika Small, in Delta. Or. There is a p. Ayaguz and lower reaches of the lakes. Buskala. Reduces the number of perch in lakes alakol [8,9].
The main limiting factors of grazing by juveniles acclimatized predatory fish: perch, catfish and chub. Violation of the conditions of reproduction by the press acclimatized and deterioration of the hydrological regime.
Features of biology forms two ecological forms - pelagic, fast-growing with a high degree of predation and cane, slowly growing, benthos. Both forms are widely peculiar to cannibalism. The body length of 50 cm, weight 1,5 kg, the age of 18. Sexual maturity occurs at 2-4 years. Spawning in early spring often at last year's vegetation or rocky bottoms at depths of up to 50 cm in fresh or brackish water at a temperature of 6.8 C, lasting from weeks to months. Fertility is from 4 to 220 thousand eggs. The usual sex ratio - 1: 7-8 in favor of females has changed during the fall of the number to 1: 24. Height is variable: the length of the employee's body fish - 6-9 cm, two-year - 10-13, a three-year - 13-17, 15-19, chetyrehgodovalyh, pyatigodovalyh - 17-22 cm [1-11].
Cultivation was carried out.
Adopted security measures were taken.
Necessary measures for the protection of specialized fishing ban. A reserve on the lake. Large in the lower reaches of the Altai. Buskala.
Proposals for Research on Monitoring oz.Bolshoy Altai. Observing changes in the number of species habitat.

Перевод рускиий

Тип Хордовые (Chordata)

Класс Рыбы (Pisces)

Отряд Окунеобразные (Perciformes)

Семейство Окуневые (Percidae)

Род Окуни (Perca)

Автор вида Kessler, 1874

Информация

Статус II категория. Быстро сокращает свою численность в пределах естественного ареала. Занесен в Красную книгу МСОП.

Значение таксона для сохранения генофонда Эндемичный вид, имеющий ограниченное распространение .

Распространение Балхаш Алакольский бассейн: озера, равнинное течение рек, старицы, водохранилища [1-3]. Случайно завезен в водоемы Центрального и Северного Казахстана, в Узбекистан, где поглощается гибридизацией с обыкновенным окунем или элиминируется другими неблагоприятными факторами [4, 5].

Места обитания В озерах - по всей акватории, в эвтрофных и дистрофных был фоновым видом, в реках - на течении до 1,5 м/сек. Активно осваивает участки, заросшие водными растениями [1, 3, 6].

Численность В Балхаше до 1961 г. был вторым-третьим по уловам видом (до 2300 т в год. В бассейнах Балхаша и Алаколя обычно преобладал по численности над другими видами. К 1965-1966 гг. вылов окуня в Балхаше сократился до десятков тонн, а затем полностью прекращен. В Капчагайском водохранилище был многочислен в первые годы заполнения (1970-1972 гг. , в последующем выпал из ихтиофауны. Синхронно сократилась численность до полного исчезновения популяций из изолированных водоемов придаточной системы [1, 3, 6, 7]. В настоящее время здесь сохранились небольшие популции в Куртинском и Сазталгарских водохранилищах, в р. Малая Алматинка, в дельте р. Или. Есть еще в р. Аягуз и в озерах низовьев р. Баскан. Снижается численность окуня в Алакольских озерах [8,9].

Основные лимитирующие факторы Выедание молоди акклиматизированными хищными рыбами: судаком, сомом и жерехом. Нарушение условий воспроизводства в результате пресса акклиматизантов и ухудшения гидрологического режима.

Особенности биологии Образует две экологические формы - пелагическую, быстрорастущую с большой долей хищничества и тростниковую, медленно растущую, бентосоядную. Обеим формам широко свойственен каннибализм. Длина тела до 50 см, масса до 1,5 кг, возраст до 18 лет. Половозрелость наступает в 2-4 года. Нерест ранней весной чаще на прошлогодней растительности или каменистых грунтах на глубинах до 50 см в пресной или солоноватой воде при температуре воды 6-8 С, длится от недели до месяца. Плодовитость от 4 до 220 тыс. икринок. Обычное соотношение полов - 1 : 7-8 в пользу самок изменилось в годы падения численности до 1 : 24. Рост изменчив: длина тела годовалых рыб - 6-9 см, двухгодовалых - 10-13, трехгодовалых - 13-17, четырехгодовалых- 15-19, пятигодовалых - 17-22 см [1-11].

Разведение Не проводилось.

Принятые меры охраны Не принимались.

Необходимые меры охраны Запрещение специализированного вылова. Создание заповедника на оз. Большой Алтай в низовье р. Баскан.

Предложения по исследованию Мониторинг на оз.Большой Алтай. Наблюдения за изменением численности вида в ареале.

Прослушать

На латинице

Ашық сабақ Киіз үй.

Auezov — Wed, 23 Mar 2011 16:33:05 GMT

Сабақтың тақырыбы: Киіз үй.

Сабақтың мақсаты: 1. Мәтін мазмұнын, берілген тапсырмаларды игерту

арқылы сөздік қорды кеңейту, сөйлеу тілдерін

қалыптастыру ,септіктерді қайталау.

2. Ауызекі сөйлеу тілдерін жетілдіру,

дүниетанымдарын кеңейту, топпен жұмыс, жеке жұмыс түрлеріне дағдыландыру. Пәнге қызығушылықтарын арттыру.

3. Қазақ халқының салт – дәстүрлерін, қол - өнерін дәріптей отырып, елжандылыққа тәрбиелеу. Эстетикалық талғам қалыптастыру.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдіс-тәсілдері: сұрақ- жауап, көрнекілік, деңгейлік тапсырмалар-

мен жұмыс

Сабақтың көрнекілігі: киіз үй макеті, слайдтар

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Ой шақыру жұмбақ шешу

ІІ. Грамматикалық жаттығу.

Киіз үй

1 -қатар 2 -қатар 3 -қатар

фонетикалық талдау септеу көптеу

ІІІ. Жаңа сабақ.

1. Миға шабуыл

Киіз үйге кіріп, болмаса құруға көмектескендерің бар ма, балалар?
Киіз үйдің құрылысы жайлы білеміз бе?
Киіз үйдің қандай түрлері болған?

Слайдтарды қарау.
Мәтінмен жұмыс.

Киіз үй.

Киіз үй - қазақ халқының ертеден келе жатқан баспанасы. Ол көшіп - қонғанда тез жиып, шапшаң тігуге ыңғайлы. Жазда ауасы таза әрі салқын. Қыста қазақтар киіз үйдің сыртқы киіздерін қабаттап жауып, қыстап шыға берген. Киіз үй ұйытқып қатты соққан дауылдан жығылмайды, нөсерлеп жауған жаңбырдың суын өткізбейді.

Халқымыз ХУІІІ ғасырдың екінші жартысында ғана балшықтан, шымнан қыстық үй (қыстау) сала бастағанымен, киіз үй осы күнге дейін бірге жасасып келе жатыр.

Қазақтың киіз үйі ішкі қаңқасы (ағашы) мен сыртқы жамылғысына (киізі) қарай төрт қанат, алты қанат, сегіз қанат, он екі қанат болып бөлінеді.

4. Сөздік жұмысы

Киіз – кошма қатты соғу – сильный

Көшіп қонғанға – к переезду жығылмайды – не падает

Шапшаң – быстро нөсер - сильный дождь

Тігу – собрать (юрту) балшық – глина

Ыңғайлы – удобный шым – дерп

Қытап шыға беру – зимовать жамылғы – покровь

Ұйытқу – трепать қанат – здесь: часть кереге

Сөз

Аудармасы

Сөз тіркесі

Синонимдік қатар

Сөйлем құру

ІУ Бекіту.

1. Деңгейлік тапсырмалар орындау

ІІІ деңігей 1. Мәтіннен септік жалғауы бар сөздерді теріп жазып,

жалғаулардың астын сыз.

2. Мәтін бойынша шағын сөйлесу құра (жұптық жұмыс)

ІІ деңгей 1. Мына төрт бағанға мәтіннен септік жалғаулы сөздерді теріп

жазыңдар.

Ілік септік

Барыс септік

Жатыс септік

Көмектес септік

2. Мәтінді аударыңдар.

І деңгей 1. Мәтінді мазмұнда

2. қосымша әдебиетті пайдаланып, «Киіз үй» деген тақырыпта реферат дайындаңдар.

3. «Дұрыс пен бұрыс!»

р/с	Сөйлемдер	дұрыс	бұрыс
1	Киіз үй – қазақ халқының ертеден келе жатқан баспанасы.
2	Киіз үй – тез жиналмайды, құрылуы да қиын.
3	Киіз үй дауыл соқса да жығылмайды.
4	Қазақтар киіз үйде қыстаған.

V. Ой қорыту. Сұрақ – жауап.

1 қатар 2 қатар 3 қатар

УІ. Үй тапсырмасы. 1. Сөздік жаттау.Киіз үй туралы толық мәлімет жинау. УІІ.Бағалау.

УІІІ. Қорытындылау.

Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Зайсан қаласы

М.Әуезов атындағы орта мектептің орыс сыныптарындағы қазақ тілі мен әдебиеті пән мұғалімі Қобланова Лаура Қобланқызы